προς το Γεώργιο

Η αναταραχή και οι διαμάχες που σημειώθηκαν κατά την περίοδο που μεσολάβησε από την απομάκρυνση του Όθωνα μέχρι την άφιξη του Γεωργίου ως «Βασιλέως των Ελλήνων», αποτύπωσαν με τον εναργέστερο τρόπο ένα νέο πολιτικό τοπίο. Ο σχηματισμός του υπήρξε αποτέλεσμα διεργασιών που ξεκίνησαν αρκετά νωρίτερα και θα συνεχίζονταν για δύο σχεδόν δεκαετίες, μέχρι την εποχή του Τρικούπη, οπότε επεκράτησε ουσιαστικά το δικομματικό σύστημα. Τα παλαιά κόμματα, που αντλούσαν την ονομασία, εν μέρει και την ισχύ τους, από την πρόσδεση σε μία από τις Δυνάμεις, και κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή του τόπου μετά την ανεξαρτησία, είχαν πλέον εκλείψει στη δεκαετία του ’60, κατά την οποία αποκρυσταλλώνονται νέες σχηματοποιήσεις. Ούτως ή άλλως δεν επρόκειτο για οργανωμένα κόμματα αρχών, αλλά για συσπειρώσεις προσώπων και τοπαρχών γύρω από ορισμένες προσωπικότητες, που συνήθως διατηρούσαν μια προνομιακή σχέση με κάποια από τις Δυνάμεις, την Αγγλία, τη Ρωσία ή τη Γαλλία.

Μετά την απομάκρυνση[1], λοιπόν, του Όθωνα και λίγο πριν φθάσει στην Ελλάδα ο Γεώργιος είχαν παγιωθεί πέντε προσωποπαγείς[2], σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, κύριες ομάδες πολιτευομένων, που θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν κόμματα. Όχι φυσικά με τα σημερινά χαρακτηριστικά των κομμάτων, αλλά ως ομάδες συνεργαζόμενων προσώπων, που πολιτεύονταν, διεκδικούσαν ενίοτε την εξουσία και, συχνά το κυριότερο, τη νομή της, έχοντας κάποια κοινά χαρακτηριστικά, σημαντικότερο των οποίων ήταν η συσπείρωση υπό μία προσωπικότητα και η αντίθεση, συνήθως εντονότατη, προς τους αρχηγούς και τα στελέχη[3] των άλλων «κομμάτων».

Την πρώτη ομάδα αποτελούσαν οι «Πεδινοί», με ηγέτη τον Δημήτρη Βούλγαρη, πολιτικό που θα κυριαρχούσε στη ζωή του τόπου μέχρι το 1875. Κόμμα συντηρητικό, αποτελούμενο από ισχυρούς τοπάρχες, ενισχυόταν από εμπορικούς και τραπεζιτικούς κύκλους και προσδιοριζόταν από τα φιλικά αισθήματα του αρχηγού και συνεργατών του προς την Αγγλία.[4] Σε αντιπαράθεση με τους «Πεδινούς», αντλώντας αμφότεροι την ονομασία τους από την Γαλλική Επανάσταση, πολιτεύονταν οι «Ορεινοί», με ηγέτη τον ναύαρχο Κανάρη, συνεπικουρούμενο από τον Δημήτριο Γρίβα, υιό του Θεόδωρου. Με τους «Ορεινούς» συνεργάζονταν οι Ρούφος, Κουμουνδούρος, Θρ. Ζαΐμης, Δηλιγιάννης, Χρηστίδης και αρκετά άλλα από τα παλαιά στελέχη του «ρωσόφιλου» και του «γαλλόφιλου» κόμματος.[5] Αυτές ήταν και οι δύο σημαντικότερες από πλευράς δυνάμεως παρατάξεις. Η τρίτη ομάδα, με ακόμη πιο χαλαρούς δεσμούς μεταξύ των στελεχών της, είχε την ονομασία, πάντα κατά το πρότυπο της Γαλλικής Επανάστασης, «κοιλιακοί», και την αποτελούσαν πολιτικοί που βρίσκονταν ανάμεσα στα δύο μεγαλύτερα κόμματα.[6] Το πολιτικό τοπίο συμπλήρωναν και δύο ακόμη ομάδες, θεωρητικώς ανεξάρτητες, οι «Εκλεκτικοί» και η «Ομάδα του Εθνικού Κομιτάτου». Στην πρώτη ανήκαν ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Σπυρίδων Τρικούπης και προσωπικότητες της επιστήμης, του στρατού, της δικαιοσύνης, κλπ, όπως ο Σαρίπολος, ο Ζυμβρακάκης, ο Μωραϊτίνης, ο Βάλβης, ο Κυριακός, ο Βαλτινός, ο Μελάς, ο Μεσηνέζης, ο Αφεντούλης, ο Μίλησις και ο Σαράβας.[7] Την «Ομάδα του Εθνικού Κομιτάτου» στελέχωναν οπαδοί του νέου, φιλελεύθερου πολιτικού, Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, καθώς και πολλά στελέχη  της «Χρυσής Νεολαίας». Αποτελούσαν την πλέον ριζοσπαστική ομάδα, με θέσεις συχνά αντιδυναστικές. [8]

Τα «κόμματα» αυτά δεν ήταν κόμματα αρχών με ευδιάκριτα μεταξύ τους όρια, με συνέπεια την διαρκή μετακίνηση στελεχών όλων των επιπέδων μεταξύ τους. Στηρίζονταν σε πολύ μεγάλο βαθμό στο παλιό σύστημα των πελατειών και στην πλειοψηφία τους αντλούσαν τη δύναμή τους από τη δυνατότητα να ρουσφετολογούν και να νοθεύουν τις εκλογικές διαδικασίες. Λίγο ή πολύ συμφωνούσαν μεταξύ τους ως προς τους μεγάλους στόχους της εξωτερικής και της εσωτερικής πολιτικής. Διαφωνίες σημειώνονταν, κυρίως, στα επί μέρους ζητήματα του τρόπου επίτευξής τους.[9]

Το μεσοδιάστημα της Βασιλείας του Όθωνα[10] και αυτής του Γεωργίου, που έμεινε γνωστό ως Μεσοβασιλεία[11], η πολιτική ζωή υπήρξε ιδιαίτερα ανήσυχη. Έντονες πολιτικές διαμάχες, ένοπλες στάσεις και επεισόδια, κινήσεις των οπαδών του Όθωνα, διαρκείς παρεμβάσεις των εκπροσώπων των Δυνάμεων, οι διπλωματικές διεργασίες γύρω από την εκλογή του νέου Βασιλιά και η διαδικασία κατάρτισης του νέου Συντάγματος, διαμόρφωσαν ένα πολυσύνθετο και ασταθές πολιτικό περιβάλλον, στο οποίο εκλήθη να βασιλεύσει ο νεαρός Γεώργιος, αποβιβαζόμενος στην Ελλάδα την 18/30 Οκτωβρίου 1863. Πρώτα προς ρύθμιση ζητήματα που αντιμετώπισε ήταν ο σχηματισμός κυβέρνησης και η ψήφιση του Συντάγματος.

——————————————————————————–

[1] Η Βρετανία, δια του υπουργού Εξωτερικών λόρδου Ράσσελ, ξεκαθάρισε, για την απομάκρυνση του Όθωνος, ότι: «Εφ’ όσον, δια των συνθηκών του 1832, το Βασίλειον την Ελλάδος ανεγνωρίσθη ως ανεξάρτητον κράτος, ο ελληνικός λαός ημπορεί να ασκήση τα δικαιώματα της εθνικής ανεξαρτησίας του. Και ένα εκ των δικαιωμάτων τα οποία ανήκουν εις ανεξάρτητον έθνος και εκ της ασκήσεως του οποίου γέμει παραδειγμάτων η ιστορία της Ευρώπης είναι το επιτρέπον εις αυτό να αλλάζη την κυβερνώσαν δυναστείαν δι’ επαρκή και δικαίαν αιτίαν». Κατέληγε δε ότι δεν βλέπει για πιο λόγο κάποια ξένη δύναμη θα μπορούσε να παρέμβει ώστε να πιέσει τους Έλληνες να ανακαλέσουν την απόφασή τους (επιστολή της 25 Οκτωβρίου/6 Νοεμβρίου 1862 προς τον Βρετανό πρεσβευτή στην Αθήνα). Προς δε την βαυαρική κυβέρνηση που επικαλέσθηκε «την δοθείσα δια του άρθρου 4 της συνθήκης της 25 Απριλίου/7 Μαΐου 1832 εγγύησιν, απήντησεν ο Βρετανός υπουργός των Εξωτερικών, ότι η εγγύησις εδόθη προς την Ελλάδα και όχι προς τον βασιλέα Όθωνα προσωπικώς». Ανάλογη στάση τήρησαν, επίσης, η Γαλλία και η Ρωσία.

Γρηγορίου Δαφνή, Τα Ελληνικά Πολιτικά Κόμματα 1821 – 1961, 1961, Εκδόσεις ΓΑΛΑΞΙΑ, σελ. 57-58

[2] «… τα πρώτα πολιτικά κόμματα τα επί της βασιλείας Γεωργίου του Α’ μορφωθέντα ήσαν καθαρώς προσωπικά. Οι οπαδοί συνεκεντρούντο περί εξέχουσαν τότε πολιτικήν φυσιογνωμίαν είτε λόγω επιβολής, είτε λόγω ήθους χρηστού, είτε λόγω ευγλωττίας, είτε εκ λόγων ιστορικών προς τον τόπον εκδουλεύσεων του Αρχηγού του κόμματοςŸ καίπερ δε στερούμενα πολιτικών αρχών διεκρίνοντο απ’ αλλήλων εκ των χαρακτηριστικών των Αρχηγών αυτών, οίτινες προσέδιδον ίδιον τύπον εις εν έκαστον των τότε δρώντων κομμάτωνŸ πάντα δε τα κόμματα ελάμβανον το όνομα αυτών εκ του ονόματος του Αρχηγού του: … τα τότε κόμματα ήσαν το βουλγαρικόν, δεληγεωργικόν, ζαϊμικόν, κουμουνδουρικόνŸ το βουλγαρικόν κόμμα ως εκ του σατραπικού ήθους του Αρχηγού του απετελήτο εκ βουλευτών, οίτινες σπανίως υπήρξαν προϊόν της ελευθέρας του Λαού Θελήσεως, διότι πάντοτε προς επιτυχίαν αυτών ενοθεύετο το εκλογικόν φρόνημα δι’ ανηκούστων επεμβάσεων, το δε τυχόν ημιτελές των εκλογών έργον συνεπλήρου η Βουλή δια της εξελέγξεως των εκλογών προγράφουσα τους πλείστους των περισωζαμένων κατά τας εκλογάς αντιπάλων αυτής … ο αντίπους του κόμματος τούτου υπήρξε το δεληγεωργικόν, όπερ ως το τότε φιλελεύθερον κόμμα δυνάμεθα να χαρακτηρίσωμεν …. το ζαϊμικόν κόμμα Ήτο το συντηρητικόν της τότε εποχής εν συνεργασία μετ’ άλλων διαχειριζόμενα την Αρχήν … το κουμουνδουρικόν κόμμα χάρις εις τον υπέροχον Αρχηγόν του διετήρησε την κομματικήν αυτού υπόστασιν εν κοινοβουλευτική ακμή μέχρι της εποχής του θανάτου αυτούŸ … υπήρξε δ’ ο πρώτος πολιτευτής (σσ ο Κουμουνδούρος) όστις εφρόνει ότι δια νομοθετικών μέτρων δύναται να επιτευχθή η παράλυσις των δεσμών εκλογέως και βουλευτού οίτινες εκτρέφουσι την συναλλαγήνŸ ευρεία εκλογική περιφέρεια, κατάργησις τοπικισμού, ενιαίον της ψήφου ήσαν αι αρχαί του κουμουνδουρικού κόμματος, όπερ ως το κυρίως πρώτον κοινοβουλευτικόν κόμμα δυνάμεθα να θεωρήσωμεν, διότι κατά την δευτέραν πρωθυπουργίαν του Κουμουνδούρου (1866 16 Δβρ.) το κόμμα του παρέστη συμπαγές».

(σσ αναφέρεται σε όλη την περίοδο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70)

Ηλία Δ. Ζέγγελη, Το Εν Ελλάδι Κρατούν Κοινοβουλευτικόν Δίκαιον, Έκδοσις Δευτέρα, ΑΘΗΝΑΙ 1912, ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΝ «ΕΜΠΡΟΣ», σελ. 521 – 523

[3] Σσ Συνήθως η αντιπαλότητα αφορούσε τοπικά στελέχη και συμμαχίες

[4] Γεωργίου Ρούσσου, «Νεώτερη Ιστορία του Ελληνικού Έθνους 1826-1974», τόμος 4, σελ. 50

[5] Γεωργίου Ρούσσου, όπ. πρ., τόμος Δ’, σελ. 50

[6] Γεωργίου Ρούσσου, όπ. πρ., τόμος Δ’, σελ. 50

[7] Γεωργίου Ρούσσου, όπ. πρ., τόμος Δ’, σελ. 50

[8] Γεωργίου Ρούσσου, όπ. πρ., τόμος Δ’, σελ. 50-51

[9] Douglas Dakin, «Η ενοποίηση της Ελλάδας, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1770-1923», σελ.154

[10] Σχηματίσθηκε (σσ μετά την επανάσταση της 10/22 Οκτωβρίου 1862) τριμελής επιτροπή εκ των Δ. Βούλγαρη, ως προέδρου, Κ. Κανάρη και Μπ. Ρούφου, η οποία ανέλαβε την άσκηση όλων των εξουσιών. Απεφάσισε, μετά τον σχηματισμό προσωρινής κυβερνήσεως, την σύγκλιση συντακτικής συνελεύσεως. Οι εκλογές για την ανάδειξή της «διήρκεσαν από 24 – 28 Νοεμβρίου 1862 και διεξήχθησαν βάσει του εκλογικού νόμου του 1844, ως ετροποποιήθη δια του από 23 Οκτωβρίου 1862 ψηφίσματος, το οποίον προέβλεπε την εκλογήν πληρεξουσίων και υπό των εκτός της Ελλάδος ευρισκομένων Ελλήνων υπηκόων».

Γρηγορίου Δαφνή, Τα Ελληνικά Πολιτικά Κόμματα 1821 – 1961, 1961, Εκδόσεις ΓΑΛΑΞΙΑ, σελ. 59 – 60

Κατά τον Δαφνή «δύο κυρίως πολιτικά ρεύματα ενεφανίσθησαν εις την συνέλευσιν. Το ένα, το προοδευτικόν, εξέφραζεν ο πολιτικός σχηματισμός, ο οποίος έλαβε την ονομασίαν Ορεινοί, μη ηγέτην τον Κ. Κανάρην, και το άλλο, το συντηρητικόν, το πολιτικόν συγκρότημα του Δ. Βούλγαρη, το οποίον ωνομάσθη κόμμα των Πεδινών. Ευθύς εξ αρχής κατεφάνη ότι οι Ορεινοί είχον την πλειοψηφίαν εις την συνέλευσιν». Γι’ αυτό και ανέτρεψαν την τριμελή επιτροπή, στην οποία η συνέλευση (με απόφαση της 30 Ιανουαρίου 1863) είχε επιτρέψει να συνεχίσει την διαχείριση της εκτελεστικής εξουσίας. Την 11η Φεβρουαρίου εξέλεξαν κυβέρνηση υπό τον Ζ. Βάλβη, την οποία διεδέχθη την 27η Μαρτίου «μεταβατική κυβέρνησις» υπό τον Δ. Κυριακού, και αυτή, την 29η Απριλίου, κυβέρνηση υπό τον Μπ. Ρούφο, στην οποία μετείχε μόνο ένας Πεδινός, ο υπ. Στρατιωτικών Δ. Μπότσαρης, αλλά και αυτός αντικαταστάθηκε μετά από 40 ημέρες από τον Ορεινό Π. Κορωναίο. Ο «Βούλγαρης, ηττηθείς εις την Συνέλευσιν, εζήτησε να επιβληθή δια της βίας».

Γρηγορίου Δαφνή, όπ. πρ. , σελ. 60

[11] Π. Πετρίδη, «Η Β’ Εθνοσυνέλευση. Ο Γεώργιος Α’ Βασιλεύς των Ελλήνων», Νεώτερη Ελληνική Πολιτική Ιστορία 1750-1940, Ελεύθερος Τύπος, τεύχος 12, σελ. 280

——————————————————————————————————

Η συνέχεια εδώ: 1863-1875

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s